Powstanie tej odrębnej w strukturach SS instytucji, było związane z ogólnymi celami mobilizacyjnymi, a także z planowaną przez Himmlera rolą, jaką miała odegrać SS, w realizacji polityki nazistowskiej na wcielonych, czy okupowanych przez III Rzeszę terenach.
Zgodnie z zarządzeniem z 15 listopada 1937 r., wydanego przez ministrów Spraw Wewnętrznych Rzeszy i Prus, włączono SS i policję w plany związane z prowadzeniem wojny.
Tym samym zdecydowano się na utworzenie instytucji Wyższego Dowódcy SS i Policji, której struktura została dostosowana terytorialnie do okręgów wojskowych.

W każdym z takich okręgów wszelkie placówki SS, Sipo, SD i OrPo podporządkowane zostały wspólnemu kierownictwu, które sprawował, mianowany bezpośrednio przez Himmlera, Wyższy Dowódca SS i Policji danego okręgu.
W miarę "postępu" niemieckich planów podboju Europy i rozszerzenia władzy III Rzeszy na inne kraje, cele urzędów Wyższych Dowódców SS i policji uległy poważnej przemianie.

25 sierpnia, a więc na kilka dni przed wybuchem wojny z Polską, w depeszy ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy, a podpisanej w zastępstwie przez Himmlera, stwierdzano, że Wyżsi Dowódcy SS i Policji będą realizować zadania natury policyjnej przy urzędach namiestników, względnie nadprezydentów prowincji. Oznaczało to formalne podporządkowanie Wyższych Dowódców SS i policji administracji terenowej. Praktyka jednak, jak to często bywa, okazała się całkiem inna, bowiem pełnomocnicy Himmlera posiadali tak szerokie kompetencje, że byli co najmniej równorzędnymi partnerami szefów tej administracji.

Szczególne zadania, które Himmler wyznaczył Wyższym Dowódcom SS i Policji w trakcie wojny, obejmowały faktycznie wiele płaszczyzn życia politycznego, narodowościowego i ekonomicznego. Świadczy o tym szeroki zakres rozkazów i zarządzeń, wydawanych przez Himmlera Wyższym Dowódcom SS i Policji. Dotyczyły one najróżnorodniejszych kwestii organizowania i realizacji akcji kolonizacyjnych w różnych krajach, przeprowadzania szerokich akcji pacyfikacyjnych i eksterminacyjnych, a także wykorzystania potencjału przemysłowego, ekonomicznego i rolniczego.

W miarę wzrostu roli, jaką zaczęła stanowić Instytucja Wyższych Dowódców SS i Policji, została ona stopniowo przekształcona w rzeczywiste kierownictwo polityczne na okupowanych terenach. Wyżsi Dowódcy SS i Policji byli pełnomocnikami i wykonawcami zarządzeń Reichsführera SS i szefa niemieckiej policji. Jednocześnie pełnili oni funkcję stałych zastępców terenowych Komisarzy do Spraw Umacniania Niemczyzny, którymi z reguły byli Gauleiterzy i namiestnicy prowincji.

Dysponowali oni ogromnym i bardzo skutecznym aparatem terroru policyjnego, dzięki czemu sukcesywnie uzyskiwali nadrzędną pozycję, uniezależniając się prawie zupełnie od namiestników czy Gauleiterów NSDAP. Innym z czynników powodującym wzrost znaczenia pozycji Wyższych Dowódców SS i Policji, było narastanie ruchu oporu na okupowanych terenach.
Himmler bardzo skutecznie wykorzystał ten fakt, dla podniesienia roli SS, tworząc równolegle z urzędami HSSPF, całą sieć nie zależnego od administracji państwowej pionu SS, policji bezpieczeństwa (Sipo) i służby bezpieczeństwa (SD).

Wyżsi Dowódcy SS i Policji, kierowali więc z upoważnienia Reichsführera SS, całą działalnością policyjną. Zakres ich działalności powodował, iż dysponowali oni, w kierowanych przez siebie akcjami, siłami Waffen-SS, Allgemeine SS, Sipo i OrPo.
Mimo tego, że dysponowali oni ogromnymi możliwościami, to ich władza nie była bezkresna.
Nie mogli oni samowolnie anulować lub zmieniać rozkazów, które Inspektorzy Sipo czy OrPo otrzymywali bezpośrednio od swoich przełożonych z centrali RSHA, względnie z Urzędu Głównego OrPo. Mieli oni jednak prawo interweniować bezpośrednio u Himmlera, gdy rozkazy uważali za niecelowe.
Jeżeli natomiast instrukcje z berlińskiej centrali Sipo, SD czy OrPo miały charakter ogólny, wtedy Wyżsi Dowódcy SS i Policji formułowałi swoje rozkazy, nadając im konkretną treść. Każdy z Wyższych Dowódców SS i policji był jednocześnie zwierzchnikiem sądowym (Gerichtsherr). Do niego należała decyzja o wszczęciu śledztwa, powołaniu składu sędziowskiego i na końcu zatwierdzanie wyroku.

Istniały 38 Urzędów Wyższych Dowódców SS i Policji (HSSPF), oraz 2 Urzędy Najwyższych Dowodców SS i Policji - Höchste SS und Polizeiführer (HöSSPF)