Oprócz budowy właściwego obozu, przeznaczonego na pomieszczenia dla więźniów, wybudowano w latach 1940-1941 siedzibę dla władz SS. Przed bramą obozu postawiono dwa baraki z przeznaczeniem na biura obozowe. W jednym z nich mieściła się kantyna, a w drugim biura administracji obozowej, późniejszy Rapportabteilung (oddział raportowy).
Na miejscu Domu Starców wzniesiono gmach komendantury. Prace budowlane pod nadzorem Otto Neubauera trwały od 6 maja 1940 roku do października 1941 roku. Do budowy komendantury zorganizowano specjalne komando budowlane (Baukommando), zatrudniające około 200 więźniów. W nowo powstałym budynku mieściły się biura obozowe, kasyno, kuchnia dla załogi oraz kwatery dla sztabu SS. Od połowy 1941 roku w budynku tym SS-Oberschnitt Weichsel organizował szkolenia i kursy dla SS-manów z terenu Pomorza. W tym samym czasie więźniowie zbudowali murowany budynek wartowni SS, garaże i willę dla komendanta obozu. Tę ostatnią postawiono obok dawnej leśniczówki, którą rozebrano w 1942 roku, a niedaleko niej stanął budynek psiarni obozowej dla psów SS-mańskich. Ostatnim obiektem wybudowanym w tej części obozu był budynek Politische Abteilung (wydział polityczny), którego budowę ukończono w 1942 roku.

W tym samym 1942 r. nastąpiło w historii Stutthofu kilka wydarzeń zamykających pierwszy okres jego funkcjonowania, a jednocześnie zmieniających charakter i organizację życia obozowego. 22 lutego 1942 r. dotychczasowy Obóz dla Jeńców Cywilnych przemianowano na Państwowy Obóz Koncentracyjny. 1 września zmieniono także komendanta - Paulyego przeniesiono na inne stanowisko, a jego miejsce zajął w listopadzie Paul Werner Hoppe. Została też wymieniona znaczna część załogi SS, zwłaszcza spośród oficerów i podoficerów z Komenndanturstab.
Wzrost liczebny obozu spowodował jego rozbudowę w tempie nieporównanie większym niż to miało miejsce dotychczas. Zaplanowano i rozpoczęto wówczas budowę tzw. Nowego Obozu zlokalizowanego na północ od Starego.

Pierwszy odcinek Nowego Obozu budowany był w latach 1942-1943. W pierwszej kolejności rozpoczęto budowę 30 baraków. Były one stawiane z prefabrykowanych elementów, wykonanych obok obozu na placu budowlanym. Prace nadzorowała niemiecka firma Epp. Baraki były ustawione w trzech rzędach, po 10 w każdym. Pięć z pierwszego i pięć z drugiego rzędu od strony wschodniej przeznaczono na warsztaty DAW. Były one oddzielone od pozostałych baraków ogrodzeniem, przez które przepływał prąd pod wysokim napięciem.
Ich budowę zakończono w styczniu 1943 roku. Mieściły się w nich warsztaty: kuśnierski, krawiecki, tkacki, szewski, rymarski, reperacji rowerów. Nie otrzymały one numeracji. Pozostałe, przeznaczone dla więźniów, zostały ponumerowane od I do XX. Barak XI przeznaczony był na kantynę obozową, barak XIV na kwarantannę, barak XVI na tymczasową kuchnię wraz z podręcznym magazynem żywnościowym. Teren nowo wybudowanego obozu otoczono podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego, przy czym zewnętrzne ogrodzenie było pod wysokim napięciem.

Plan Stutthofu z 1942 roku.

Po ustawieniu baraków rozpoczęto budowę dróg, kanalizacji i wodociągów. Wybudowano dwie stacje pomp: jedną na północ, drugą na zachód od obozu. Na wschód od niego powstała strzelnica; na której sprawdzano karabiny; zreperowane przez więźniów.
Równolegle z budową Nowego Obozu na zachód od Starego Obozu trwała budowa koszar dla załogi wartowniczej. Oficerowie i starsi podoficerowie mieszkali w gmachu komendantury. Koszary znajdowały się na skraju obozu wsi Stegna. Był to budynek parterowy, murowano-drewniany. Nowe koszary zostały zajęte przez 1 i 3 kompanię wartowniczą 28 marca 1943 roku, a 2 i 4 kompania przeniosła się do nich 19 kwietnia tegoż roku.
Pomiędzy koszarami a Starym Obozem znajdował się plac budowlany, na którym, obok magazynów materiałów budowlanych, postawiono barak dla pracowników cywilnych z firm pracujących na terenie obozu. Przez połowę 1943 i prawie cały 1944 r., trwała budowa centralnych magazynów Effektenkammer, w których przechowywano rzeczy odbierane więźniom. Równocześnie budowano wielką łaźnię i główną kuchnię.
Budowę magazynów zakończono na jesieni 1944 roku, natomiast budynek kuchni został w pełni ukończony w końcu tego roku, ale nie oddano go do użytku z powodu braku pełnego wyposażenia.

Stutthof w szczytowym momencie swojej rozbudowy - rok 1944 rok.

Z początku roku 1944 ukończono w Stutthofie tzw., Obóz Specjalny, odległy od głównego obozu około 1,5 km. Sonderlager oprócz linii drutów otoczony był wysokim, 5 metrowym murem. Dostęp do niego był zakazany, więźniów donoszących żywność dopuszczano tylko do bramy. Funkcję nadzorczą nad Sonderlagrem sprawował SS-Oberscharführer Ewald Foth (w późniejszym czasie komendant obozu żydowskiego).

Brama wejściowa do tzw. Obozu Specjalnego.

W lipcu i sierpniu 1944 roku trwała budowa baraków na północ od Nowego Obozu. Zamierzano tam umieścić więźniów pochodzących z licznych transportów, które nadchodziły latem tego roku. W ciągu jednego miesiąca zbudowano 10 baraków. Otrzymały one numery od XXI do XXX. Ogrodzone drutem pod wysokim napięciem otrzymały nazwę Obozu Żydowskiego (Judenlager).
W okresie od 2 września 1939 do końca 1944 roku obszar obozowy stale się powiększał, 2 września 1939 roku zajmował powierzchnię 0,5 ha, po wybudowaniu Starego Obozu już około 12 ha, a w grudniu 1944 roku osiągnął wielkość 120 ha.
Obóz gwałtownie zaczął się rozbudowywać w latach 1942-1943, co było wynikiem przejęcia go przez Inspektorat Obozów Koncentracyjnych w Oranienburgu. Miał podlegać stałej rozbudowie, o czym świadczą przysyłane plany sytuacyjne rozbudowy obozu. Plany te nie doczekały się realizacji, ale gdyby do niej doszło, mógłby on pomieścić o kilkadziesiąt tysięcy więźniów więcej.

Obóz.

Początkowo obóz w Stutthofie, pomimo usilnych starań niemieckich władz lokalnych, nie był uznawany za państwowy obóz koncentracyjny. Do 1 kwietnia 1940r. był on tylko jednym z licznych obozów dla jeńców cywilnych utworzonych na Pomorzu Gdańskim i w Prusach Wschodnich.
Obozem centralnym stał się wraz z nominacją Maxa Paulyego na komendanta (1 kwietnia 1940 r). Odtąd zaliczono go do grupy obozów przejściowych (Durchgangslager).
Ostateczna decyzja w sprawie zatwierdzenia Stutthofu jako Konzentrazionlager zapadła po wizycie Himmlera 23 listopada 1941 r. Oficjalne utworzenie KL dokonało się 20 lutego 1942 r., kiedy to nakazano przynależność obozu do gdańskiej placówki Policji. W praktyce zależność władz obozowych nie zmieniła się prawie w ogóle, bowiem obóz nadal podlegał SS-Gruppenführerowi Richardowi Hildebrandtowi, Wyższemu Dowódcy SS i Policji w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Himmler podczas wizytacji Stutthofu. Po tej wizycie zapadł decyzja o przemianowanie Obozu dla Jeńców Cywilnych na obóz koncentracyjny.

Załoga SS.

Ustalenie składu załogi obozowej, zwłaszcza w początkowym okresie istnienia obozu nastręcza wielu kłopotów, bowiem większość kadr była wymieniana i to trzykrotnie. Biorąc ten fakt pod uwagę trzeba stwierdzić, że podane poniżej zestawienie może zawierać błędy lub być niepełne. Braki te spowodowane są dużymi lukami w dokumentacji.

Skład osobowy załogi SS w KL Stutthof:

Komendanci:

1. SS-Obersturmbannführer Max Pauly - 1940.04.01 - 1942.11.?? r.

2. SS-Sturmbannführer Paul-Werner Hoppe - 1942.11.?? - 1945.04.04 r.

3. SS-Hauptsturmführer Paul Ehle - 1945.04.04 - 1945.05.09 r.

Wydział I - Komendantura

   Adiutanci:
      1. SS-Obersturmführer Erich Müller - 1942.01.?? - 1943.12.14 r.
      2. SS-Untersturmführer Walter Unger - 1943.12.15 - 1944.06.15 r.
      3. SS-Oberscharführer Josef Stahl - 1944.06.15 - 1945.04.04 r.

Wydział II - Politische Abteilung-(Wydział Polityczny):
   Kierownicy:
      1. SS-Sturmscharführer Fischer - w dokumentach występuje w okresie od 1942.09.26 do 1942.11.06 r.
      2. SS-Sturmscharführer Friedrich Mahlstedt - w dokumentach występuje po raz pierwszy od 1943.02.18, kierownikiem Politische Abteilung był do 1944.05.08 r.
      3. SS-Hauptscharführer Bruno Bark - od 1944.05.08 do 1944.06.05 r.
      4. SS-Untersturmführer Erich Thun - od 1944.06.06 do 1945.04.04 r.
   Funkcjonariusze:
      SS-Unterscharführer ? König
      SS-Unterscharführer ? Fritsche
      SS-Unterscharführer ? Gräber

Wydział III - Obóz.
   I.Schutzhaftlagerführer:
      1. SS-Hauptsturmführer Fritz Christoffel - 1939.12.?? - 1940.04.?? r.
      2. SS-Hauptsturmführer Richard Reddig - ?? - ??
      3. SS-Obersturmführer Alfred Dittmann - 1941 - 1942.10.?? r.
      4. SS-Obersturmführer Kurt Mathesius - ?? - 1944.03.?? r.
      5. SS-Hauptsturmführer Theodor Meyer - ?? - ??
   II.Schutzhaftlagerführer:
      1. SS-Obersturmführer Alfred Driemel - 1942.06.?? r. - ??
      2. SS-Hauptsturmführer Ernst Sette

   Wydział III a - Zatrudnienie.
   Kierownicy:
      SS-Obersturmführer Alfred Dittman - od 1942.01.?? do 1942.05.31 r.
      SS-Oberscharführer Hans Brüner - od 1942.10.31 do przełomu czerwca i lipca 1943 r.
      SS-Unterscharführer Heine Siegel - przełom czerwca i lipca 1943 do 1945.04.04 r.

   Wydział IV - Administracja.
   Kierownicy:
      1. SS-Obersturmführer Engelbrecht von Bonin - od 1942.01.?? do 1943.10.31 r. oraz od 1944.05.30 do 1945.04.04 r.
      2. SS-Hauptsturmführer Wilhelm Vogler - od 1943.11.01 do 1944.05.30 r.

   Wydział V Lekarz obozowy.
      SS-Obersturmführer Dr Johannes Otto - 1941.11.01 do końca kwietnia 1942 r.
      SS-Hauptsturmführer Dr Otto Heidl - od 1942.04.28 do 1945.04.04 r.
   Lekarze SS:
      SS-Hauptsturmführer Dr Willy Jobst
      SS-Oberscharführer Dr Werner von Schenk
      SS-Untersturmführer Dr Ernst Wedel, Dentysta obozowy.

   Strażnicy SS:

   SS-Hauptscharführer Richard Akolt, kierownik kantyny
   SS-Oberscharführer Paul Anker
   SS Aufseherinen Jenny - Wanda Barkmann
   SS-Oberscharführer Leopold Baumgartner
   SS Aufseherinen Elizabeth Becker
   SS Aufseherinen Erna Beilhardt
   SS-Scharführer Rudolf Berg
   SS-Rottenführer Gustav Brodowski
   SS-Oberscharführer Hans Brüner
   SS-Unterscharführer Alfred Bublitz
   SS-Hauptscharführer Willi Buth
   SS-Hauptscharführer Arno Chemnitz, Rapportführer
   SS-Scharführer ? Cielsa
   SS-Unterscharführer Kurt Dietrich, Kommandoführer
   SS-Scharführer Nikolaus Dirnberger
   SS-Oberscharführer Walter Dreher, Blockführer
   SS-Hauptscharführer Gustav Eberle
   SS-Oberscharführer Bernard Eckermann
   SS-Rottenführer Karl Eggert
   SS-Oberscharführer ? Emerich
   SS-Obersturmführer Ernst Engelbrecht
   SS-Unterscharführer Fritz Engler
   SS-Unterscharführer Herbert Engler
   SS-Unterscharführer Willi Engler
   SS-Scharführer Walter Englert
   SS-Unterscharführer Heinrich Enss    SS-Oberscharführer Ewald Foth, Komendant obozu żydowskiego.
   SS-Obersturmführer Johannes Gäbler
   SS-Hauptscharführer Alfons Glass
   SS-Unterscharführer Fritz Glawe
   SS-Unterscharführer Ewald Göhrt
   SS-Oberscharführer Paul Görke
   SS-Unterscharführer Johannes Görtz
   SS-Unterscharführer Oskar Gottschau
   SS-Rottenführer Adolf Grams
   SS-Obersturmführer ? Greis, SS-Bauleiter (?)
   SS-Scharführer Bruno Grönig, Leiter Küche (?)
   SS-Obersturmführer Erich Gust
   SS-Oberscharführer ? Hapke, Leiter Geldverwaltung (?)
   SS-Hauptscharführer Otto Haupt
   SS-Obersturmführer Waldemar Henke
   SS-Hauptsturmführer Hans Jacobi
   SS-Unterscharführer Helmut Jäger, Blockführer
   SS-Oberscharführer ? Jahnke, Blockführer
   SS-Hauptscharführer Erich Jassen
   SS-Oberscharführer Otto Kaiser, Rapportführer
   SS-Unterscharführer Gustav Kautz
   SS Aufseherinen Wanda Klaff
   SS-Oberscharführer Adolf Klaffke
   SS-Rottenführer Nicolaus Klawan, Blockführer
   SS-Scharführer ? Klut
   SS-Rottenführer Ernst Knappert
   SS-Scharführer Anton Kniffke
   SS-Scharführer Willi Knoth
   SS-Unterscharführer Karl-Otto Knott
   SS-Unterscharführer Horst Köpke
   SS-Oberscharführer Bruno Krumreich, kierownik Unterkunftverwaltung (?)
   SS-Rottenführer Franz Kucklau, kierownik Truppenhandwerker (?)
   SS-Hauptscharführer Georg Kupfer, Rapportführer
   SS-Oberscharführer Erich Kuschel, kierownik Verpflegung (?)
   SS-Sturmscharführer Emil Lascheit
   SS-Unterscharführer Robert Laskowsky, kierownik Arbeitsstrafabteilungs (?)
   SS-Sturmmann Leopold Lehner, Blockführer
   SS-Unterscharführer Josef Leising
   SS-Hauptscharführer Johann Lichtner
   SS-Scharführer Hermann Link
   SS-Scharführer Heinz Löwen
   SS-Scharführer Kurt Lüders, Blockführer
   SS-Unterscharführer Bernhard Lüdtke, Blockführer
   SS-Oberscharführer Paul Lutz
   SS-Obersturmführer Karl Meinck
   SS-Untersturmführer ? Meller
   SS-Oberscharführer Erich Mertens
   SS-Obersturmführer Fritz Meier, Komendant podobozu w Granicznej Wsi
   SS-Oberscharführer Johann Meyer, Blockführer
   SS-Oberscharführer Franz Mielenz
   SS-Oberscharführer Fritz Milkau, Blockführer
   SS-Sturmscharführer Hans Möhrke
   SS-Rottenführer Karl Möwe
   SS-Untersturmführer Erich Müller
   SS-Unterscharführer Harry Müller
   SS-Untersturmführer Otto Neubacher
   SS-Obersturmführer Otto Neubauer
   SS-Obersturmführer Erich Niemann, Polizei-Inspector
   SS-Obersturmführer ? Oertli
   SS-Oberscharführer Alois Panhans, Kommandoführer
   SS Aufseherinen Ewa Paradies
   SS-Oberscharführer Günther Patzke
   SS-Unterscharführer Emil Paul
   SS-Oberscharführer Albert Paulitz, Kommandoführer
   SS-Oberscharführer Johann Pauls
   SS-Scharführer Martin Pentz
   SS-Unterscharführer Fritz Peters, Blockführer
   SS-Rottenführer Johann Pfister
   SS-Untersturmführer ? Platz, Kommandoführer Poststelle (?)
   SS-Oberscharführer Hans Rach, Szef obozowego krematorium
   SS-Obersturmführer ? Raketer
   SS-Obersturmführer ? Ravitowski
   SS-Oberscharführer Willi Redder
   SS-Obersturmführer ? Rediger
   SS-Unterscharführer Kurt Reduhn
   SS-Scharführer Karl Reger
   SS-Unterscharführer Werner Reiss, Zastępca kierownika Arbeitseinsatz (?)
   SS-Oberscharführer Walter Ringewald
   SS-Unterscharführer Gottlob Schmidt
   SS-Oberscharführer Paul Schmitkowski
   SS-Unterscharführer Otto Schneider
   SS-Rottenführer Christof Schwarz, Blockführer
   SS-Obersturmführer ? Sekerko
   SS-Unterscharführer Heine Siegel, Kierownik Arbeitseinsatz (?)
   SS-Unterscharführer Johann Sporer
   SS-Scharführer Martin Stage
   SS-Unterscharführer Erich Stampniok
   SS Oberaufseherinen Gerda Steinhoff
   SS-Scharführer Friedrich Tessmer
   SS-Rottenführer Ernst Thulke
   SS-Hauptscharführer Richard Timm
   SS-Rottenführer Alfred Tissler
   SS-Oberscharführer Hans Tolksdorf
   SS-Sturmscharführer Johannes Wall
   SS-Unterscharführer Leopold Wanninger, Rapportführer
   SS-Oberscharführer Fritz Weber
   SS-Unterscharführer Josef Weberski
   SS-Hauptsturmführer Albert Weckmüller
   SS-Sturmscharführer Otto Welke
   SS-Rottenführer Paul Wellnitz
   SS-Scharführer Josef Wennhardt
   SS-Unterscharführer Emil Wenzel, Kommandoführer
   SS-Obersturmführer Waldemar Wilhelm
   SS-Unterscharführer Willy Witt
   SS-Hauptscharführer Richard Wohlfeil
   SS-Rottenführer Werner Wöllnitz
   SS-Unterscharführer Adalbert Wolter
   SS-Oberscharführer Johann Wrobel
   SS-Unterscharführer Eduard Zerlin
   SS-Unterscharführer Hugo Ziehm
   SS-Rottenführer Karl Zurell, kierownik Hundkompanie (?)

Większość członków załogi SS obozu w Sztutowie stanowili Niemcy gdańscy, choć nie było to regułą, bowiem niektórzy z nich pochodzili z Łotwy, Litwy, Estonii, Rumunii i Kroacji. Lwia część tej grupy reprezentowała środowisko drobnomieszczańskie.
Na temat liczebności, zachowało się nieco interesujących danych dotyczących stanu z 1942 r. Są to raporty miesięczne szefa Wydziału Administracyjnego SS-Obersturmführera Engelbrechta von Bonina, dzielącego załogę SS na następujące grupy:
- Kommendanturstab,
- kompanie wartownicze, czyli tzw. Nachtruppen
- personel przydzielony (głównie sanitarny).
Z raportów tych wynika, że w 1942 r. w sztabie Komendantury było 5-8 oficerów i od 55 do 59 podoficerów (SS-Unterführerów).
Kompanie wartownicze liczyły wówczas 3-4 oficerów i 12 podoficerów. Dokumenty te dotyczą wyłącznie stanu z 1942 r., czyli okresu poprzedzającego rozpoczęcie wielkiej rozbudowy obozu.
Ciekawym zjawiskiem jest fakt, iż w planach przewidziana była dla Stutthofu większa ilość etatów oficerskich i esesmańskich, niż w tym okresie wykorzystywano. I tak ilość etatów oficerskich np.:
- w Kommendanturstab wyliczono na 12.
- etatów w kompaniach wartowniczych - 9. Załoga wartownicza miała liczyć 450 ludzi, a w rzeczywistości liczyła 424.

W 1944 r. cała załoga wartownicza liczyła ponad 800 żołnierzy i oficerów, z czego 160 tworzyło wspomniany już Komendanturstab. Ponadto każdy podobóz (liczba ich w 1944 r. znacznie wzrosła) miał swoją załogę SS. Właściwą straż centralnego obozu pełniło ponad 600 esesmanów, wchodzących w skład 4 kompanii, nazwanych postenami. Pełnili oni służbę na posterunkach wokół obozu, a także towarzyszyli więźniom jako eskorta do pracy poza nim. W nocy pilnowali obozu na wieżyczkach strażniczych uzbrojonych w karabiny maszynowe.
Posteni rekrutowali się głównie (podobnie jak cała załoga SS) z Niemców gdańskich. W 1944 r. do załogi wartowniczej Stutthofu dołączyła grupa 100 Łotyszów i kilkudziesięciu Ukraińców, umundurowanych na czarno i wykorzystywanych jako jednostki pomocnicze dla wartowników niemieckich.
Obok esesmanów w obozie były również Wachmanki (SS-Aufseherinnen), początkowo kilka, lecz latem 1944 r., w związku z powiększeniem się obozu kobiecego przez przybycie Żydówek, liczba ta wzrosła do kilkudziesięciu.
Rekrutowały się one przeważnie z Niemiek-gdańszczanek, były jednak wśród nich także Volksdeutschki z Pomorza. Większość z nich przed wstąpieniem w szeregi załogi SS wykonywały inne zawody, a na posadę Aufseherek zdecydowały się skuszone atrakcyjnymi zarobkami. Przeszły one trzytygodniowy kurs, gdzie nauczono je gruntownie, co mają robić w obozie i jak postępować z więźniarkami.

Wizyta Himmlera w Stutthofie. Komendant Max Pauly przedstawia Himmlerowi oficerów SS.
Od lewej do prawej stoją: SS-Obersturmführer: A. Schwartz, A. Dittmann, dr Otto, Oertli, Polizeiinspektor Niemann
oraz SS-Untersturmführer: K. Mathesius, von Bonin. O. Neubauer.

nastepna strona

Powrót do spisu treści.